Page 86 [86]
i247
dam ple&i capite , quod Epifeoporum pietas talibus
nonnunquam impetravit vitam. Alioqui latronem di¬
mittere , in plurium perniciem graflaturum, non eft
clementia , fed crudelitas. Proinde, quemadmodum
ad tuendam Reipublice tranquillitatem neceflaria cit
legum principalium feveritas , ita laudanda eft in Epi¬
ſcopis Chrifti vicariis Chriffiana lenitas: que tam fin¬
gularis fuit in hoc Prefule, ut cum in civitate qua¬
dam Pagani contra Cæfaris ediétum publicitus impe¬
tum feciflent in Chriffanos, multifque vexatis, unum
atque alterum occidiffent, aut certe paraflent occide¬
re, jamque feyeram Principis ultionem ex{peCtarent ,
quidam ex ipfis eruditus per literas ab Axgxftino petie¬
rit, ut interceſſione ſua Ceefaris iram mitigaret. Tam
infignis erat fan&iflimi Preefulis manfuetudo , ut hoftis
& idololatra non vereretur ab hoc petere, quod vix a¬
micus ab amico auderet flagitare. Quo impudentior eft
poftulatio, hoc magis arguit vix credibilem Auguftini
manfuetudinem. . Eadem manfuetudine moderatus eft
collegia virorum ac mulierum, qua juxta regulam A¬
poftolicamaliquot inftituit. Leviter delinquentium poe¬
na erat admonitio ; gravius peccantium objurgatio;
defperatorum & infanabilium, veluti capitale fuppli¬
cium erat , € contubernio piorum ejectio. Clericos{uos,
quos tadebat juxta Epifcopi inftitutum vivere, patie¬
batur ad alios Epifcopos demigrare, qui clericos fuos
non adigebant ad domus ac vitæ communionem : ama¬
bat perfectam pietatem, fed fpontaneam, non extor¬
tam. Enaliud inhoc Epifcopo miraculum : intam mul¬
tis, tam eximiis virtutibus, quam nullum omnino fu¬
percilium? Dicas illum paterna maternaque vifcera er¬
ga cunctos gerere, malos parturire ut renafcantur in
Chrifto, imbecilles veluti gallinam fub alis fovere ne
pereant, bonos provehere ut adolefcant. Nullus erat
tam deploratus hzreticus , aut alioqui flagitiofus, de
quo fpem prorfus abjiceret, donec ille fpiraret. Sic in
hbris fuis agit cum hæreticis, non folum ut revincat ,
verum etiam ut, quod quidem in ipfo eft, fanet: fic
objurgat improbos, ut femper vino feveritatis admi¬
quod non interim {piret Chriffiane charitatis dulcedi¬
nem, quæ juxta Paulam Apoftolum omnia fuffert,
omnia (perat, omnia credit. Erat unius civitatis Epi¬
ſcopus, cui nomen Hippon Regius, quafi dicas Egsile
Regiam: nam erat ejufdem nominis altera in codem
littore ad exortum , cognomine differens , diæjjur@
enim dicebatur: fed omnium ecclefiarum follicitudi¬
nem in fe recepit , Epifcopos earum vel coram, vel
miflis voluminibus & epiftolis inftruens ad Euangelii
predicationem, armans adverfus hæreticos. Porro,
quoniam vir prudens perfpiciebat librorum ufum mul¬
to latius patere quam vocis, in hanc operam quicquid
potuit remporis fuffurabatur. Ad hoc, quo plus babe¬
ret ocii, difcutiebat humiliora negotia, que tametii
non adverfabantur pietati, tamenab optima parte Ma¬
ria nonnunguam avocabant. Itaque conciliandis ma¬
trimoniis auctor efle recufabat, jun&a tamen, fua be¬
nedictione confirmabat. Nec ædificandi cura fuftine¬
bat occupari, licet alios id agentes non reprehenderet.
‘Nec omnium cpiftolis refpondebat , nifi fi quid tra¬
ĉtarent ad religionis pertinens negotium. Poftremo,
ingrayefcente jam zetate fucceflorem fibidefignavit , ad
quem levioris momenti caufe deferrentur, ipfe vaca¬
ret melioribus. Quo tempore libros omnes fuos colle¬
git, recognovit, & in ordinem digeffit, ne vel interi¬
rent complures, quod Ambrofianis {criptis accidifle vi¬
demus: aut mendofi depravatique verfarentur in ma¬
nibus hominum. O virut ad totius ecclefiz publicam
utilitatem natum , fatum , datumque divinitus, quam
ubi confpiceret Wandalorum, Gottoram , aliorumque
barbarorum, qui ex Hifpaniis in Africam cruperant ,
incurfione turbari , jam hujus vita cospit tedere, quod¬
que folum potuit, confolatus fuos & hortatus ad tole¬
rantiam, è vivisexcefit! Tanto ardore virfpiritu Chri¬
fi plenusamabat, atque, utitaloguar, depericbat de¬
A
B
D
F
ERASMI 1248
corem, profe&um , ac tranquillitatem domus Dei.
Hoc hoc nimirum crat fummum illum Ecclefiæ ſpon¬
fum imitari: nam & fuæ quifque Ecclefiæ quodam¬
modo fponfus eft omnis Epilcopus. Ille dixit, Bonus
paſtor animam faam ponit pro ovibas fis. Hic, qui nul¬
lum unquam periculum metuit, quoties Ecclefia com¬
modis ferviendum erat, cui vita erat acerba , poftea¬
quam Ecclefiee malis non potuit fuccurrere, quam lu¬
bens illam impendiffet ovibus fuis, fi modo ejus difpen¬
dio ,gregis falutem redimere licuiffet? Optabat, cum
Paulo, velanathema fieri pro filiis fuis. Hæc pietas, hac
charitas, hic ardor peĉtoris facit, ut omnia illius {cripta
non minus inflamment ad pios affectus, quam doceant
intelleGtum. Sunt enim qui frivolis argutiis utcunque
deleétent ociofos. Sunt qui fubriliter doceant necefla¬
ria, fed non efficiunt, ut quod intelligitur ametur. Sunt
rurfus qui excitent ad ftudium pietatis, fed excitatos
do&rina non provehunt. Fruftra intelligas, nifi diligas
Scientia, fi abfit charitas, inflat : charitas abfque fcien¬
tia nonnunquam perniciofa pro falutiferis ampleétitur.
Sed utraque res alterius opem pofcit, & conjurat ami¬
ce. At hic incomparabilis Doctor fimulatque maturuit
in Chrifto , neglectis Sophiftarum ineptis argutationi¬
bus, ingenii plufquam aquilinam aciem ad neceffarie
veritatis inveftigationem intendit ; ita fubtilis in difpu¬
tando, fi res poftulet acumen dialecticum, ut femper
dimittat le&orem non tanturn eruditiorem , verum
etiam ad bene vivendum inflammatiorem. Quid enim
aliud poteft ignis, ubicunque ponas, quam urere? A¬
mabat vehementer quod docebat, docebat argute quod
amabat, utrunque gignit in eo, qui fcriptis illius pro¬
pius intendit animum. Rhetoricæ multa funt cum Dia¬
le&ica communia., Rhetorum libros ad plenum imbi¬
berat. P/atenica Philofophia, quoniam Rhetorica qua¬
dam fuaviloquentia multa tradit de rebus à corpore fe¬
paratis , & his quee fenfibus deprehendi non poffunt,
fed animi cernuntur oculis, non pauca mifcens Chri¬
Jlianorum placitis confentanea , videtur impenfius de¬
leétatus. Ex Ariffotelica Philofophia, vel quia jejunio¬
re ftylo traétat res fubtiles, vel quia nondum in pu¬
blicum ufum venerat apud Zarinos, nihil deguftafle
videtur practer libros De Enunciatione , De Categorits,
ſive De decem Generibus generaliffimis, & De quingue
vocibus pradicabilibus , quem librum velut éreyusv
ad Arifforelis Philofophiam edidit Porphyrius. Nec uf¬
quam ullo veftigio deprehendere licet quod cjufdem
libros, quos De Topicis, Analytics & Elenchis, De natu=
ralibus rebus & ultramundanis , De Moribus & Repu=
blica multos reliquit, ufquam attigerit. Ut ne com¬
memorem tot Grecos Ariflotelis interpretes. Et tamen
hic ipſe qualifcunque Arifotelice Logicæ guftus, Dia¬
leétici non {folum opinionem illi conciliavit, verum et¬
iam magnam apud hæreticos conflavit invidiam, quod
quum veritatis pondere premerentur, clamarent fè ar¬
tificio Dialeétices circumveniri. Siquidem illis tem¬
poribus tanta fuit apud -4fros hujus artis ruditas , ut
gui fciret diftinguere Subftantiam ab Accidente, Ge¬
nus à Specie , Relativam yocem ab Abfoluta , vulgo
Dialeéticus haberetur , quo nomine fulianus vifus eft
unus idoneus, qui cum 4agu/tino manus ex zquo con¬
fereret. Sed Dialeética fuit antequam quifquam de
Dialectica preeciperet : nec enim eft de numero earum
Difciplinarum , quas inftituit hominum voluntas, fed
quas animadyertit fagacitas , qualis eft Arithmetica.
Tanta autem erat in duge/fino, tamque mirabilis inge¬
nii felicitas , tanta fanitas, tantaque proefentia, ut ne ex
iftis quidem, qui pofterioribus feculis bonam ætatis par¬
tem in Dialectica contriverunt , quenquam invenias,
qui citius aut certius perfpiciat caufæ fcopum , qui
dexterius ad hunc rationes & Scripturarum teftimonia
dirigat, qui felicius nodos quæftionum diffecet. Mul¬
ta non fcripfit, {ed diétavit: pleraque per notarios ex
ore loquentis excepta funt , cujufmodi ferme funt £¬
narrationes Scripturarum ad populam, quos ipſe Tratta¬
tm