xe) xardceis TÒ voua and ‘Irc. AUTOS yee wrer roy
Aady alrFecied ra ducpridy aire. Tro dè daoy yeyo¬
ver siva 7Aupodf ro dybey Uae 7S Kupis, dia T3 MpoQýTS At¬
yovros.
legit zraduci fponftim ? Jam ubi apud Jureconfultos de matrimo¬
nio tractantes fit mentio traduétionis ? Quod fi contendant fpon¬
fam traduci, cum in «des {ponfi deducitur, jam Jofephus & Ma¬
ria jun&im in unis ædibus habitabant , imo Maria in xdibus Jo¬
feph fponfî ſui habitabat. Id quod clare teftatur Chryfoftomus ho¬
milia in Mattheum quarta , addens id veteri confuetudine rece¬
ptum, ut fponfæ in fponforum ædibus haberentur. Et aliquanto
inferius in eadem homilia: Neque enim , inquit, expellere de do¬
mo volnit, fed a fe tacite dimittere. Expellere de domo yocat #r4¬
ducere, quod id citra infamiam fponfa fieri non poflet , maxi¬
me cum effet gravida. Proinde res fatis indicat, Pewum Lom¬
bardum, aut alium, quem is fecutus eft, au€torem; ex hoc loco
fumpfifle occafionem erroris , qui intellexerit Jofeph ob fufpicio¬
nem adulterii noluiflè coitu confirmare matrimonium. Pudendus
uidem lapfüs, præfertim in iis, qui fe totius orbis doétores pro¬
fireantur , fed ætati magis imputandus quam homini. Quid enim
poterat eo feculo, quo prorfus exitinéta lingua Græca > maxima
ex parte & Latina , Litteris Hebraicis plufquami fepultis x oblite¬
ratis omnibus ferme yetultis fcriptoribus, fi quid erat explicandum ,
ad Ifidorum velut ad facram ancoram confùgiebatur : quem idem
fecutus Metropolis interpretatur a werpov menfisra, St moàts civitas ,
quum Grace fit yzpsareats , & Acolytos , five, ut ego fane legen¬
dum arbitror, Acoluthos , fic enim Græci famulos a corpore yo¬
cant, interpretatur ceroferarzos , aliaque con{imilia : nifi, quod ma¬
ais arbitror, hæc a recentioribus afuta , qui fere mos eft, præ¬
fertim in hoc {cripti genere. Quin & illud demivor , quis indica¬
verit Nicolao Lyrenfi , traducere idem efle quod propalare, Sic
cenim interpretatur. Et in glofa quam vocant ordinariam adjecit
autem quum isin animo verfaret,ecce Angelus Domini
in fomnis vifus cft illi, dicens : Jofeph fili David,ne me¬
tuas 24 adjungere tibi Mariam uxorem tuam. Nam zs
* quod
juſtus, noluit eam tráducere : € tique nullum adhuc audierat
oraculum., Itaque non folum ab ultionis atrocitate, fed etiam ab
ascuſationis ſeveritate jufti aliena perfona efè : petiufque ducit s
[uam remifionem accufari , quod non indicaverit , quam alienum
crimen arguere, Atque his omnibùs confentiens Theophylaétus
Bulgarienfis Epifcopus, Græcus interpres Novi Teftamenti , mepa¬
derymarice:, inquit ,, TET Est, Quyspobui xat xoddCerbas, id
efi, palam facere ac punire. Denique eft quidem anceps Latina
vox, fiquidem nonnunquam sraducit qui in diverfam ducit par¬
tem, fic enim ufurpayit, tum Cicero , tum Suetonius, Atqui
Græca vox non patitur , ut huc confugiamus. Sed ob moroſos
quofdam diutius immoror his evincendis, quam eruditus Leétor la¬
turus fit. Senfus igitur et, Cum Joſeph effét vir probus , yide¬
retque fponfam gravidam, nec tamen mores ejus paterentur, ut
poflet adulterium credere , celandum efè duxit, quod admiraba¬
tur. Quanquam reperio Theophyla&um in hac effe fententia ,
ut dicat Jofeph ob id clanculum yoluifle divertere , quod fe judi¬
caret indignum confuetudine conjugis , quæ jam e Spiritu cœlefti
concepiflet. Verum hæc interpretatio coaĉtior elft. Nam fi
complexim legas, Reperta eft, nimirum ab Jofeph 5. i2 utero ha¬
bens e Spiritu funtto , ut fit fenfus: Jam tum fuiffe compertum:
Jofeph, quod fponfa conceperat non ex ullo viro, fede Spiritu,
quorfum poftea opus fuit Angelo, qui moneret in fomnis? Por¬
ro cum hanc addit caufam, cur timere non debeat, Quod enim
in ea natum eft, de Spirita fantto eft , fatis indicat metum Jo¬
feph , non e reverentia, fed vel € fufpicione , ( quod non yeritus
eft dicere Chryfoftomus) vel certe ex admiratione fuiffe profe¬
&um. Alioqui ex fermone Angeli magis debuerat timere , cer¬
propalare Græca vox fit. Hugo Cacdinalis trædusere interpreta¬
tur in damnum fuum ducere. Quanguam multis argumentis colli¬
gere licet, temporum illorum plerofque feriptores Græcorum
etiam commentariis adjutos fuifle , qui tum fere quomodocunque
verli fuerant in Latinum fermonem , ut fuis indicabimus locis. A=
liogui quì potuit Thomas divinere ex ea tranflatione quid fentiret
Ariftoteles, quam nec ipfe fuerat Ariftoteles intelle&turus, etiamfi
Romane calluifer ? Neque vero damno, quod aliorum monu¬
mentis adjuti fint Illud demiror, curceu data opera celent|
eorum nomina, per quos profecerant. Magis autem, cur lib i
quoque fupprefli fint, unde decerpferant, Verum hæc alias. Coa-|
ceryator Sententiarum videtur hallucinatus ex verbis Hieronymi ,!
qui locum præfentem edifferens, feribit in hunc modum : Si quis
fornicaria conjungitur , unum corpus efficitur, Et im Lege fer
pium et, Non folum reos , fed EF confcios criminum , obnoxios
eſſe peccato. Quaſi Fofeph ideo noluerit Mariam traducere , hoc efs
pus cum ea. Atqui non illic agit Hieronymus de conjunétione con¬
nubiali, fed caufam aperit, ‘cur Joſeph vir juftus noluerit illam
accufare , & populi fabulam reddere , quod palam teftantur ca
qua mox confequuntur. Nempe hac : Sed hoc teftimonium Ma¬
ria eft , quod Fofeph fciens illins caftitatem , € admirans quod
evenerat,, celat filentio , cujus myſterium nefciebat. Eft autem
varius ufùs apud Latinos hujus yerbi , zraducere. Verum ut nullus
elegantior, ita nec rarior dlius, quam cum fignificat promulgare
quempiam, & in publicum yulgi fermonemefterre. Sic enim Mar¬
tialis:
Rideris , multoque magis taduceris Afer 3
Quam nudis medio fi patiere foro.
Et Arbiter Petronius : Neve traducere’ velitis tot amicorum confilia
ſecreta , qua vix mille homminesnoverunt , hoc eft, ne yelitis in
vulgus: efferre, © Appofite ufus eft hoc verbo Seneca in epiftola ad
Lucillium centefima: Volo luxuriam objurgari , libidinem traduci ,
imporentiam frangi. Quoniam ‘enim. libido latebris gaudet , ac
lucem hominumque confpe@um fugitat , optat ut traducatur hic
morbus , quo yél pudoris remedio ſanetur. Mranflatum apparet
ab iis , qui quo con(picui fint omnibus, per celeberrima urbis lo¬
ca producuntur |, id quod vittis , aut facinoris alicujus damnatis
ignominiæ caufa fieri folet, Jta Livius libro ab urbe, condita fe¬
cundo : Fos omnibus civibus, peregrinis populis [pečtaculo abeuntes
fuiſſe, veftras conjuges, veftros liberos traduttos per ora hominum.
Utitur in eundem fenfum 'Tranquillusin Vefpafiano. Divus Chry¬
foftomus hune edifferens locum apertiflinge yim indicat hujus ver¬
bi, cum ait: Non folum noluit eam damnare, fed ne publicare qui¬
dem. Nam hoc yerbo ulus eft interpres Chryfofkomi , quum pro
daninbre fit zoXázai , pro publicare mapaderypariods. Rurfum
idéin verbum traducere , in judicium trahere ; item publicare ,
& in fadicitim tradere interpretatur. Nec hoc multum abhorret
Hilariüs, quiræpaderyparioer putat efle legum exemplum edere
în quefnpiam, Sic enim ait in expofitione canonis , quem com¬
pofuit in Mattheum : Quia juflus ipfe nollet in eam lege decerni.
Quin libro Numerorum cap. xxv. quod noftra habet editio, Tol¬
le cunttos principes populi , &S' fafpende cos contra folem in patibu¬
Lis 7! divus Auguftinus juxta illius regionis editionem legit hunc: in
miodiim, Oftenta Domino duces populi contra ſolem. Cæterum quod
ille yertity Offenta , Grecus'verteratIlapaderyudrizor, velut im ex¬
emplum elle’, quo cæteri hoc exemplo terreantur. Idem hunc
ipfum adducens locum epiftola Liv. pro traducere legit divulga¬
re. Quin & diyus Ambrofius’ enarrans Pfalmum, Beati imma¬
culati , fermone feptimo-palan à nobis flat, fcribens hunc in mo¬
«dum: Quia juflus feipfum accufare malit , quam alinm deforma¬
re, Denique de Fofeph, ‘cui defponfata erat Maria mater Domis
ni, (eripinin oft, Quod Cm cam grayem utero vidifler, cum effet
tur Jofeph quicquam addubitaffe de caftitate Maria, is audiat Au¬
guftinum durius etiam loquentem in Epiftola rıy. ad Macedo¬
nium : Unde Fofeph, inquiens, cui mater Domini fuerar defponfa¬
tA , cum eam comperiffet effe pragnantem, cui fe noverat non eſſe
commixtum , EF ob hoc nihil aliud quam adulteram credidiffer,
puniri tamen eam noluit , nec approbator flagitii fuit. Item Am¬
brofius de inftitutione virginis : Quid autem, inquit; prejudicat
Maria , (i coeleftis confilit myflerium Jofeph non intellexit , EF pu¬
tavit virginem non effe, quam pregnantera videret ? Ufùs eft tra¬
ducendi verbo duobus in locis divus Paulus Apoftolus, in Epiftola
ad Coloflenfes cap. fecundo : Ka} éxducdpevos res dpyds xat
tes tEuclas tdeyudrice ey mappicie , id et, Exfpolians princi¬
patu: EI porefiates traduxit confidenter. Quod vi&i foleantin trium¬
phis civcumduci , palamque oftendi populo. Etin Epift. ad He¬
bræos cap, fexto: dyasaupsv]as tavroïs roy yov eo Och , xai 7a¬
paderypeuriCoyres. Interpres proximo loco vertit sraduxit, hic ver¬
detur inter Jempar Gew & mapederyporiCew , fiquidem deryua
tigew eft fimpliciter exempli caufa oftendere , Tapaderyuaeri geny
ob prapofitionem additam, in malam partem fonat, Etiamfi utrum¬
ps deducitur a delyua; quod el exerzplum, & delyua a deriso
eduétum eft , quod eft offendo.
23 Occulte dimittere] dorica: Grecis ambiguum eft ver¬
bum. Dimittimus exercitum inftru&um + dimittitur fenatus: di¬
mittitur concio, cum unicuique poteftas fit quo velit abeundi. Di¬
mittimus & amicum yolentem proficifci, At hoc loco Latinius
fimul & apertius erat amittere a fe, five repudiare , five diyortium
cum ea facere, (id enim fenfit Evangeliſta ) idque clanculum,
quod palam non poffèt citra periculum fimul & infamiam uxoris,
Etiamfi me non fugit, apud Suetonium dimiffam dici, que fit re¬
pudiata. Neque par eft quenquam offendi, ceu duriore verbo
repudiandi, cum Hilarius, eruditus juxta ac pius auétor , non ve¬
ritus fit uti duriore. Sic enim ait exponens canonem Matthæi :
Volenti eam abjicere. Id, nimirum, atrocius eft quam repudiare.
In fomnis ) var osag, id eft, per fomninm. Quanquam fen¬
ſum eleganter expreſlit Interpres. Nam quod in fomnis apparet,
per fomnium appareat necefle eft. Nec eft apud Græcos apparuit
Jofeph, fed apparuit illi. Certe ei legitar , in emendatioribus
noftris, nominatim in aureo Codice. Nam liceat interim hac no¬
ta fignificare librum , quem diximus effe in aulica Bibliotheca
Mechliniæ,
24 <Accipere Mariam conjugem | mapurabeiy , id eft, adjunge¬
re in confuetudinem vite. Jam enim acceperat, fed divortium
meditabatur. RurfisInterpres abhorruit a yocabulo wxoris , cum
Evangeliſta non yereatur Joſeph patrem vocare Jefu. Certe di¬
vus Hieronymus wxorem legit , non conjugem. Id quod & inter¬
pretatio illius declarat. Excufat enim uxores in Divinis Litteris ali¬
quoties dici quæ fponfæ ſint. Alioqui Græci {ponfam appellant
sópa Porro yúvy Grecis nunc uxorem fonat , nunc quamcun¬
que mulierem. Chryfoftomus homilia in Mattheum quinta in¬
dicat nomen hoc parum competere in virginem, fed tamen cre¬
bro tributum ab Eyangeliftis, quo myfterium celarent, & arcerent
ftupri fufpicionem.
25 Quod enim inea naum) zò yde ev airy yennbty , id elt,
genitum. Sic enim appellat id quod conceptum eft in utero, & non¬
dum enatum, Natu enim dicitur etiam id, quod quocunque
modo coepit effe, Nos tamen conceptum vertere maluimus, ne
quem torqueret fermo minus ufitatus. Porro patum hic pofitum
pro conceptum faretur & indicat divus Auguftinus libro primo
queftionum in Genefin. Et Tertullianus libro de carne Chriſti ¬
Nam ex hoc loco injanus Valentinus dicebat Chriflum natum per
virginem, non ex virgine, quum paulo fuperius Mutthans non ab¬
horruerit ab hac prapofitione, Joſeph genuit Jacob virum Maria,
ex qua nains eft Jeſus, 26 De