Page 107 [107]
89
corpore , id verus princeps in republica, Quod folin cælo, id
princeps in populo. fol oculus mundi, princeps oculus multi¬
tudinis. Quod animus in homine, id princeps in ciuitate.ani¬
mus fapit,corpus obremperat.& imperat quidem animus cor¬
pori fed corporis bono:nec fibi gerit regnum, veluri tyranus,
fed ei cui prafidet.Denique Dei moderanti: niver(a falutaris
princeps viuam imaginem referr.atque co magnificentior elt y
princeps, quo propiusad archerypi fui forma acceflit. Deus
nihil non perfpicie, nihil non fentit, nullis corrumpitur affe¬
&ibus.Ita potentillimus elt,vt idem fit optimus. omnibus be¬
nefacit,etiam indignis.non punit nifi rard, idque coactus.no¬
bis adminiftrat hunc mundum, non fibi. hoc illi præmij loco
eft,fi profuit. Contra qui peftilens eft princeps, is cacodzmo¬
nis fimulacrum ac vicem reddere videtur.aut non fapit : aut fi
fapicin publicam perniciem fapit. Quod habet potentia , in
reipublicæ peltem abutitur,& quum plurimum noceat omni¬
bus,plus tamen vult nocere quàm poffit. Nihil eft bono rege
præclarius,nihil melius,nihil Deo propius:rurfum nihil malo
principe foedius,nihil peius , nihil cacodæmoni fimilius, Nu¬
men quoddam elt, princeps falutaris : at nulla bellua nocen:
tior tyranno. Tyrannus elt autem quifquis fibi gerit imperid,
uocunquenomine pingatur auc fculpatur.Non eft noftrum
È fummis proceribus veluti prontitiare: fed tamen cogimur,
non fine fufpiriis , hanc quam dixi fapienuam, in Chuiftianis
ptincipibus defiderare. Alioqui ynde tot rerum nouationes,
toties ita & refcifla foedera, tam crebri tumultus, tor {trages,
rot pugnæ,tor minæ,rot diffidia,nifi a ftultitia profici{cuntur?
Er haud fcio an nonnulla huius mali parsnobis ipfis fit impu¬
tanda.Clauum nauis non cõmittimus nifi eius rei perito,quod
quatuor veđtorum aut paucarum mercium fit periculum: &
yempublicam, in qua tot hominum milia periclitantur, cuiuis
committimus, Vt auriga fiat aliquis,difcit artem , exercet, me¬
ditatur:at ye princeps fit aliquisfatis elle putamus natum effe.
Atqui reétè gerere principatum, vt eft munus omnium longè
pulcherrimum,ita eft omnium etiam multo difficillimum. De¬
ligis cui nauim committas:non deligis cui tot yrbes,tot homi¬
num capita credas?Sed efto, receptius eft quam vt cOuelli po
fit Nafcuntur principes,& cuicunque fors fauerit,fiue probus
fitilleffue improbus:fiue ftulrus, five fapiens : fine fanus, five
mote métis:mod6 figuram habeat hominis, e1 fumma rerum
credenda eft. Huius arbitrio mundus bellis & cædibus mifce¬
bitur, facra ac profana omnia perturbabuntuf, Sed ea res fi
minus mutari potelt, proximum tamen erat, dilicenti inftitu¬
tione fuccurrere:& fi n6 liceridoneum imperio deligere, eni¬
tendum eft vt idoneum imperio faciamus eum quencunque
fortuna nobis dedit.Videmus qua folicitudine, qua cura, qua
vigilantia paterfamilias educat puerum, vnius fundi dominfî
futurum, quanto igitur maiori cura inftituendus elt is qui vel
magno omnium bono futurus ft bonus, aut magno omnium
exitio malus ,& de cuius vnius nutu falus aut pernicies pen¬
debit orbis ? Quibus decretis , quibus philofophiæ precepts
hoc pectus erit premuniendum, non foltiim aduerfus tantas*
rerum tempeftates qua folent in ciuitatibus exoriri: yerume¬
tiam aduerfus fortune indulgentiam, quam arrogantia &
ftultitia ferè folet comitari: aduerfus delicias quibus vel Opti¬
ma natura corrumpi poffit:multo maximè vero aduerfusadu¬
latorum peftiferas aflentationes , & illud venenatiffima euge,
quod illi tum potiflimum occinunt, quum princeps infanit
maximè? Hic mihi iamtum infantulo adhibendus erat artifex
quifpiam egregius.Non enim re&tè fingitur princeps, nifi qua
fe nondum intelligit efle principem.Statim, inquam,afcifcen¬
dus formator: in quo deligendo conueniet & hoc efle diligé¬
tiores,quod principem deligere non licet, inftituere licet. Hic
mihiin peQufculît ad huc vacuii ac fequax inftillet opiniones
principe dignas,muniat oprimis de honeſto decretis:oftendat
difcrimen veri principis actyranni:fubiiciat oculis quam Deo
propinqua res eft falutaris rex: quam tetra bellua quamque
abominanda,tyrannus.Admoneat,eum qui fibi gerit imperi,
non reipublice,predonem efle,non principem: nihil interefle
inter pitatas & principes piratarum animo preditos,nifi quod
hi,quo funt potentiores,hoc maiorem adferunt perniciem re¬
bus humanis. Inculcet quàm multis hominum mitibus > imo
quam yniuerfo mundo prodefle queat, fis vaum fapientem
acbonum preftiterit viram. Doceat,apud Chriftianos homi¬
nes imperit nihil aliud efle quam reipubl, adminiftrationem,
non dominium.Imperium quidem appellari:fed meminerit fe
imperaturum & liberis & Chriftianis , hocelt bis liberis. Ad
hoc ve princeps fit aliquis,non fatis efle,natum fuiffe , non fa¬
tis efle vetuftas imagines , non fceptrum , non diadema . ani¬
mus fapientia præcellens, animus pro publica incolumitate
femper folicitus,& nihil fpeđtans nifi commune bonum,prin¬
cipem facit. Premoneat ne ſeſe vel applaufibus {tultæ plebe¬
cule, veladulatorum laudibus metiatur. Ne quid agat impul¬
fu odii, amoris, ira, aut vllius affectus inftinu, In creandis
magiftratibus,in condendis legib us,in ceteris muniis vnicum
tantum {peter fcopum, nempe honeftum & publicam yeili¬
és
99
tatem.Non fatis elle fi ipfe nemini faciatiniuriamioficialivm
quogue fuorum integricatem efle preftandam principi. Noa
elle fictam in hoc principis laudem, fi ditionis terminos profi
ran fi finitimos fubmoucat armis : verùm fiquam fortè i actus
eft ditionem;iuftitia frugalitare, ceteri{que pacis artibus efi¬
ciat florentiorem. Doceat, vt ad benemerendum de bonis ft
propenfifimus,ad ignofcendum facilis,ad puniendum non a¬
liter accedat quam amicus medicus , membrum deploratuni
amputatutus,aut inufturus: yt omnia ftudiofe viret ynde per¬
{piciar reipublice magnum malum fore. Super omnia vero
bellum modis omnibus declinet: quod aliis è rebus alia atque
alia mala nafcuntur, at bellum, yniuerfum malorum agmen
femel eFandit.Hec atque huiufmodi decrere fanranimo puc¬
ril, fapientum apophthegmatis & laudatorü principum exé¬
plis infigenda. At nunc videmus vix vllos homines educari
vel corruptius vel indiligentius iis quos tanti refert omnium
pie inititutos fuifle. Infans hic orbi imperaturus,
f ultiffimis mulierculis committitur, que adeo nihil inftillant
inanimum illius principe dignum , vt etiam fiquid recte mo¬
neat preceptor, aur fi fuapre {ponte videatur ad manfuetudi¬
nem propenfior,dehortentur:8& principem , hoc eft tyranum,
agere doceant, Denique nemo nonblan ditur, nemo non af¬
fentatur,applaudunr proceres , obfecundant miniftii : adala¬
tur & preceptor, non hoc agens yt patrie falutarem reddat
ptincipem, fed vr fibi magnificam paret forrunam. Adularur
& theologus, quem yulgo confeflorem yocant, epifcopen ali¬
quam aucupans. Aflentatur magiftratus , aflentantur qui col¬
ludunt qui conuiuunt.ye reétiffime dixerit Carneades 3 da regi
busnullam artem rede difci, preter artem equitandi, propt
tea quod folus equus,quoniam non fentit principis ac plebei
difcrimen,nefcit adulari regi: fed excutit quicunque is fuent,
qui non apte norit infidere tergo.Statim docetur faltum, do¬
cetur arrogantiam : admonetur licere quicqnid liber. Audit,
omnes omnium pollefones effe principis,principem effe fu¬
perioré legibus : in pectore principis omné legű & confiliorű
mundum effe reconditum. Audit facras A ferenita¬
tes,diuinitates,terreftre numen,& huiufmodi magnificos titu¬
los.In fumma, dum adhuc puer elt; nihilaliud difcit ludere,
quàm tyrannidem. Mox rapitur ad puellas: inuitant , laudant,
inferuiunt omnes. Hic adeft equalium effoeminatiffima tur¬
ba:nullus rifus, nullus fermo nifi de puellis.Sub hec alea,cho¬
reæ,conuiuia,citharæ, difcurfus: in his ætatis optima pars cõ¬
teritur.Quod fiquando libeat literis oblectare ocium , legun¬
tur aniles fabule, aut his perniciofiores hiftorie, Ex his ani¬
mus,pulla premunitus antidoto,imbibit admirationem,& ze¬
lum (vt Græci vocant) alicuius peftilentiffimi ducis:puta Julii
Cefaris,aut Xerxis,aut Alexandri Magni.arque in iis ipfis que
peſſima funt,maxime placér.ab his impet” demétes,ab his exé=
plum peflima fumfit.Pone nic fi placer ingeniti non dele&i è
multis,quod oportuit,fed qualectique corigit: pone ta corrup¬
tam educationem, que vel Ariftidis ingenitt poſler corräpere:
pone tot adulationis veneha:pone deliciasquibus malè con¬
uenit cum fapientia:pone volaptates, pone fortune {plendo¬
rem,pone poteftatem,pone xtatem ferocem,& fuapte {ponte
procliuem ad peflima:fuper omnia, pone pectus falfiffimis in¬
feti opinionibus. Et miraris fi hic ab his profectus rudimen¬
tis ad gerendam rempublicam , parum fapienter adminiltrat?
Sed iuuenis eft,iniquinnt:fapiet aliquando rerum vfu. At prin
cipem non oportet efle iunenem,ctiam fi iuuenis fuerit. Et că
miſera eft omnis prudentia que colligicur vfu rerum, tum in
principe miferrima eft.Nimio conftabit reipublice , principis
fui prudentia, figerendo bello difcet bellum rem efle modis
omnibus fugiendam:fi non prius intelligar, magiftratus inte¬
gris viris efle committendos, quam improborum temeritate
rempublicam labefaétaram con{pexerit. Nec eft committe
dum vt,ficuti qui cithara difcunt canere,priufquam artem a
fequantur,citharas aliquot obterunt ac perdunt(q uemadmo¬
dum f{cripfit Xenophon)ita princepsteipublice pernicie di
rempublicam adminiftrate, Non mirum igitur fiquando vi- |
demus euenire vt pyepoftere res geratur: nimirum yt guum
affectus è corpore orti,ab animo coerceri debcant, ab animo:
perturbationes proficifcantur in corpus:yt oculus minus per¬
{piciat quam reliquum corpus: vt omnibus nòxius fir ac pe¬
{tilens, qui Dei vicem gerens, omnibus debuit effe falutaris.
Annon videmus egregia oppida à populo cõdi,à principibus
{ubuerti? Rempublica ciuium induftria ditefcere, principî ra¬
pacitate fpoliari? bonas leges ferri à plebeis magiftratibus,à
piincipibus violati?Populî ftudere paci,prinapesexcitare bel¬
1@Hæc,opinor,dederunt occafioné adagio quod retulimus: 4
quo quidem nefcio quo paĝo longius funus digreflisfed iam
adid redimus. Dium eft igitur , Auc fatuum aut regem na¬
fci oportere,quòd huiufmodi ferme fuerint barbari Teges 2¬
pud veteres: quorum vtinam noftre tempeltatis p incipes fint
diffimillimi.Nam & fatuis ob inopiam mentis omnia permit
tuntur,& regibus ob potentiã omnia laudi quoque tibuu