Page 107 [107]
OCR
89 corpore , id verus princeps in republica, Quod folin cælo, id princeps in populo. fol oculus mundi, princeps oculus multitudinis. Quod animus in homine, id princeps in ciuitate.animus fapit,corpus obremperat.& imperat quidem animus corpori fed corporis bono:nec fibi gerit regnum, veluri tyranus, fed ei cui prafidet.Denique Dei moderanti: niver(a falutaris princeps viuam imaginem referr.atque co magnificentior elt y princeps, quo propiusad archerypi fui forma acceflit. Deus nihil non perfpicie, nihil non fentit, nullis corrumpitur affe&ibus.Ita potentillimus elt,vt idem fit optimus. omnibus benefacit,etiam indignis.non punit nifi rard, idque coactus.nobis adminiftrat hunc mundum, non fibi. hoc illi præmij loco eft,fi profuit. Contra qui peftilens eft princeps, is cacodzmonis fimulacrum ac vicem reddere videtur.aut non fapit : aut fi fapicin publicam perniciem fapit. Quod habet potentia , in reipublicæ peltem abutitur,& quum plurimum noceat omnibus,plus tamen vult nocere quàm poffit. Nihil eft bono rege præclarius,nihil melius,nihil Deo propius:rurfum nihil malo principe foedius,nihil peius , nihil cacodæmoni fimilius, Numen quoddam elt, princeps falutaris : at nulla bellua nocen: tior tyranno. Tyrannus elt autem quifquis fibi gerit imperid, uocunquenomine pingatur auc fculpatur.Non eft noftrum È fummis proceribus veluti prontitiare: fed tamen cogimur, non fine fufpiriis , hanc quam dixi fapienuam, in Chuiftianis ptincipibus defiderare. Alioqui ynde tot rerum nouationes, toties ita & refcifla foedera, tam crebri tumultus, tor {trages, rot pugnæ,tor minæ,rot diffidia,nifi a ftultitia profici{cuntur? Er haud fcio an nonnulla huius mali parsnobis ipfis fit imputanda.Clauum nauis non cõmittimus nifi eius rei perito,quod quatuor veđtorum aut paucarum mercium fit periculum: & yempublicam, in qua tot hominum milia periclitantur, cuiuis committimus, Vt auriga fiat aliquis,difcit artem , exercet, meditatur:at ye princeps fit aliquisfatis elle putamus natum effe. Atqui reétè gerere principatum, vt eft munus omnium longè pulcherrimum,ita eft omnium etiam multo difficillimum. Deligis cui nauim committas:non deligis cui tot yrbes,tot hominum capita credas?Sed efto, receptius eft quam vt cOuelli po fit Nafcuntur principes,& cuicunque fors fauerit,fiue probus fitilleffue improbus:fiue ftulrus, five fapiens : fine fanus, five mote métis:mod6 figuram habeat hominis, e1 fumma rerum credenda eft. Huius arbitrio mundus bellis & cædibus mifcebitur, facra ac profana omnia perturbabuntuf, Sed ea res fi minus mutari potelt, proximum tamen erat, dilicenti inftitutione fuccurrere:& fi n6 liceridoneum imperio deligere, enitendum eft vt idoneum imperio faciamus eum quencunque fortuna nobis dedit.Videmus qua folicitudine, qua cura, qua vigilantia paterfamilias educat puerum, vnius fundi dominfî futurum, quanto igitur maiori cura inftituendus elt is qui vel magno omnium bono futurus ft bonus, aut magno omnium exitio malus ,& de cuius vnius nutu falus aut pernicies pendebit orbis ? Quibus decretis , quibus philofophiæ precepts hoc pectus erit premuniendum, non foltiim aduerfus tantas* rerum tempeftates qua folent in ciuitatibus exoriri: yerumetiam aduerfus fortune indulgentiam, quam arrogantia & ftultitia ferè folet comitari: aduerfus delicias quibus vel Optima natura corrumpi poffit:multo maximè vero aduerfusadulatorum peftiferas aflentationes , & illud venenatiffima euge, quod illi tum potiflimum occinunt, quum princeps infanit maximè? Hic mihi iamtum infantulo adhibendus erat artifex quifpiam egregius.Non enim re&tè fingitur princeps, nifi qua fe nondum intelligit efle principem.Statim, inquam,afcifcendus formator: in quo deligendo conueniet & hoc efle diligétiores,quod principem deligere non licet, inftituere licet. Hic mihiin peQufculît ad huc vacuii ac fequax inftillet opiniones principe dignas,muniat oprimis de honeſto decretis:oftendat difcrimen veri principis actyranni:fubiiciat oculis quam Deo propinqua res eft falutaris rex: quam tetra bellua quamque abominanda,tyrannus.Admoneat,eum qui fibi gerit imperi, non reipublice,predonem efle,non principem: nihil interefle inter pitatas & principes piratarum animo preditos,nifi quod hi,quo funt potentiores,hoc maiorem adferunt perniciem rebus humanis. Inculcet quàm multis hominum mitibus > imo quam yniuerfo mundo prodefle queat, fis vaum fapientem acbonum preftiterit viram. Doceat,apud Chriftianos homines imperit nihil aliud efle quam reipubl, adminiftrationem, non dominium.Imperium quidem appellari:fed meminerit fe imperaturum & liberis & Chriftianis , hocelt bis liberis. Ad hoc ve princeps fit aliquis,non fatis efle,natum fuiffe , non fatis efle vetuftas imagines , non fceptrum , non diadema . animus fapientia præcellens, animus pro publica incolumitate femper folicitus,& nihil fpeđtans nifi commune bonum,principem facit. Premoneat ne ſeſe vel applaufibus {tultæ plebecule, veladulatorum laudibus metiatur. Ne quid agat impulfu odii, amoris, ira, aut vllius affectus inftinu, In creandis magiftratibus,in condendis legib us,in ceteris muniis vnicum tantum {peter fcopum, nempe honeftum & publicam yeili és 99 tatem.Non fatis elle fi ipfe nemini faciatiniuriamioficialivm quogue fuorum integricatem efle preftandam principi. Noa elle fictam in hoc principis laudem, fi ditionis terminos profi ran fi finitimos fubmoucat armis : verùm fiquam fortè i actus eft ditionem;iuftitia frugalitare, ceteri{que pacis artibus eficiat florentiorem. Doceat, vt ad benemerendum de bonis ft propenfifimus,ad ignofcendum facilis,ad puniendum non aliter accedat quam amicus medicus , membrum deploratuni amputatutus,aut inufturus: yt omnia ftudiofe viret ynde per{piciar reipublice magnum malum fore. Super omnia vero bellum modis omnibus declinet: quod aliis è rebus alia atque alia mala nafcuntur, at bellum, yniuerfum malorum agmen femel eFandit.Hec atque huiufmodi decrere fanranimo pucril, fapientum apophthegmatis & laudatorü principum exéplis infigenda. At nunc videmus vix vllos homines educari vel corruptius vel indiligentius iis quos tanti refert omnium pie inititutos fuifle. Infans hic orbi imperaturus, f ultiffimis mulierculis committitur, que adeo nihil inftillant inanimum illius principe dignum , vt etiam fiquid recte moneat preceptor, aur fi fuapre {ponte videatur ad manfuetudinem propenfior,dehortentur:8& principem , hoc eft tyranum, agere doceant, Denique nemo nonblan ditur, nemo non affentatur,applaudunr proceres , obfecundant miniftii : adalatur & preceptor, non hoc agens yt patrie falutarem reddat ptincipem, fed vr fibi magnificam paret forrunam. Adularur & theologus, quem yulgo confeflorem yocant, epifcopen aliquam aucupans. Aflentatur magiftratus , aflentantur qui colludunt qui conuiuunt.ye reétiffime dixerit Carneades 3 da regi busnullam artem rede difci, preter artem equitandi, propt tea quod folus equus,quoniam non fentit principis ac plebei difcrimen,nefcit adulari regi: fed excutit quicunque is fuent, qui non apte norit infidere tergo.Statim docetur faltum, docetur arrogantiam : admonetur licere quicqnid liber. Audit, omnes omnium pollefones effe principis,principem effe fuperioré legibus : in pectore principis omné legű & confiliorű mundum effe reconditum. Audit facras A ferenitates,diuinitates,terreftre numen,& huiufmodi magnificos titulos.In fumma, dum adhuc puer elt; nihilaliud difcit ludere, quàm tyrannidem. Mox rapitur ad puellas: inuitant , laudant, inferuiunt omnes. Hic adeft equalium effoeminatiffima turba:nullus rifus, nullus fermo nifi de puellis.Sub hec alea,choreæ,conuiuia,citharæ, difcurfus: in his ætatis optima pars cõteritur.Quod fiquando libeat literis oblectare ocium , leguntur aniles fabule, aut his perniciofiores hiftorie, Ex his animus,pulla premunitus antidoto,imbibit admirationem,& zelum (vt Græci vocant) alicuius peftilentiffimi ducis:puta Julii Cefaris,aut Xerxis,aut Alexandri Magni.arque in iis ipfis que peſſima funt,maxime placér.ab his impet” demétes,ab his exé= plum peflima fumfit.Pone nic fi placer ingeniti non dele&i è multis,quod oportuit,fed qualectique corigit: pone ta corruptam educationem, que vel Ariftidis ingenitt poſler corräpere: pone tot adulationis veneha:pone deliciasquibus malè conuenit cum fapientia:pone volaptates, pone fortune {plendorem,pone poteftatem,pone xtatem ferocem,& fuapte {ponte procliuem ad peflima:fuper omnia, pone pectus falfiffimis infeti opinionibus. Et miraris fi hic ab his profectus rudimentis ad gerendam rempublicam , parum fapienter adminiltrat? Sed iuuenis eft,iniquinnt:fapiet aliquando rerum vfu. At prin cipem non oportet efle iunenem,ctiam fi iuuenis fuerit. Et că miſera eft omnis prudentia que colligicur vfu rerum, tum in principe miferrima eft.Nimio conftabit reipublice , principis fui prudentia, figerendo bello difcet bellum rem efle modis omnibus fugiendam:fi non prius intelligar, magiftratus integris viris efle committendos, quam improborum temeritate rempublicam labefaétaram con{pexerit. Nec eft committe dum vt,ficuti qui cithara difcunt canere,priufquam artem a fequantur,citharas aliquot obterunt ac perdunt(q uemadmodum f{cripfit Xenophon)ita princepsteipublice pernicie di rempublicam adminiftrate, Non mirum igitur fiquando vi- | demus euenire vt pyepoftere res geratur: nimirum yt guum affectus è corpore orti,ab animo coerceri debcant, ab animo: perturbationes proficifcantur in corpus:yt oculus minus per{piciat quam reliquum corpus: vt omnibus nòxius fir ac pe{tilens, qui Dei vicem gerens, omnibus debuit effe falutaris. Annon videmus egregia oppida à populo cõdi,à principibus {ubuerti? Rempublica ciuium induftria ditefcere, principî rapacitate fpoliari? bonas leges ferri à plebeis magiftratibus,à piincipibus violati?Populî ftudere paci,prinapesexcitare bel1@Hæc,opinor,dederunt occafioné adagio quod retulimus: 4 quo quidem nefcio quo paĝo longius funus digreflisfed iam adid redimus. Dium eft igitur , Auc fatuum aut regem nafci oportere,quòd huiufmodi ferme fuerint barbari Teges 2pud veteres: quorum vtinam noftre tempeltatis p incipes fint diffimillimi.Nam & fatuis ob inopiam mentis omnia permit tuntur,& regibus ob potentiã omnia laudi quoque tibuu
