12$I
nos torfit. Cum hujufmodi portentis fuit nobis fubinde
luétandum. Alius ex undiquaque decerptis fraftulis
veluti novum Opus , -dagu/tin: titulo, conftruxerat ,
alius alicna cum Avge/fini {criptis mifcuerat, alius ex
quseftione fecerat epiftolam, affutis initio paucis ver¬
bis. Ne fingula perfequar, vix in alterius tam impie ,
quam in hujus facri Doétoris yoluminibus lufit ociofo¬
rum temeritas. Ut omittam interim pfeudepigrapha,
quadam non inerudita, quedam vix tolerabilia, quæ¬
dam prorfus indocta. Verum in omnibus, que illi fal¬
fo ſunt inſcripta , nihil infulfius aut impudentius Ser¬
monibus ad Eremitas , in quibus nec verba, nec fen¬
tentia, nec peftus, nec omnino quicquam eft 4ugz¬
fino dignum: & tamen quifquis hoc Opus confinxit ,
homo fuavis fibi promifit futurum, ut dagu/tinus cre¬
deretur, & fane repererunt fimiles labra lactucas. Ni¬
hil tamen horum fubmovimus, nifi quod ca, qua bis
aur fæpius habebantur inter hujus viri lucubrationes fat
habuimus femel ponere, ne voluminum magnitudinem
fupervacua farcina oneraremus. Cenfuris tantum addi¬
tis indicavimus quid nothum effet, quid ambiguum,
quid commixtum. Hc igitur in tam eximio Scripto¬
re committi fane dolendum eft: {fed æque mirum , fu¬
per bis nullam hactenus fuiffe ftudioforum querimo¬
niam, unde conjetura capi poteft, divum Axgaffi¬
num antehac à plerifque Theologis aut non legi foli¬
tum, aut indiligentét fuiffe lectum. Ne mihi quidem
unquam perfuaderi potuiflet, tantum in tam celebri
Scriptore latuifle mendarum. Equidem nihil minus ha¬
bebam in animo quam hanc capeffere provinciam. De¬
terrebat immenfa voluminum moles , & Operis diffi¬
cultas juvenile robur , ac prorfus adamantinum quen¬
dam hominem exigebat; me vero jam & ætas & vale¬
tudo ab hoc genere laborum in totumdehortabatur. Sed
felicis memorie Joannes Frobenius , vir ob fingularem
erga ftudia favorem omnium ftudioforum amore pe¬
renni dignus, tandem illud à me precibus extorferat ,
ut in Epiftolis unicum fenionem emendarem, quo pof¬
fet Operis fpecimen in proximis nundinis oftendere.
Pollicitus fum , fed hac lege, ne quid fperaret am¬
plius. Annuit. Cæterum quum perfpicerem illi cer¬
tum effe confilium, volumen Epiftolarum abfolvere,
neque quenguam efle paratum, qui poffet, aut cërte
vellet, emendandi partes obire, vicit animi deftinatio¬
nem quum fingularis amici pertinax voluntas, tum ipfa
negotii pietas. Hoc volumen torum ad me recepi, fed
unicum, etiam atque etiam teftificans, ut fi pergere
vellet, alium inveniret caftigatorem, nec me fuo quo¬
que difpendio, non modo ftudiorum, à melioribus cu¬
ris avocaret. Quid multis? quum nullus exfifteret qui
vellet eam farcinam in humeros tollere , & /oannes Fre¬
benins afleveraret, ftare fententiam, ut fi non daretur
aliud, totum Asgaffinam, qualis qualis erat, rurfus
excuderet: ego, partim amici refpeétu cui nihil per¬
negare valebam, fed multo magisinexpiabile piaculum
efle reputans , fi tam eximius ecclefize Doctor, tot men¬
dis obfitus, tantis impendiis denuo prodiret in orbis
theatrum , hoc infigniore deformitate notabilis, quo
magis elegantia formularum , ac majeftate volumi¬
num, oculos omnium ad fe rapturus chet, perinde
quafi purpuram eximiam oftendas fæœdis maculis defor¬
matam, paflus fum imponi mihi clitellas. Tandem ubi
tantum pelagus ingreflus ventis vela dediffem, longe
plus quam exfpeétaram comperi difficultatis, ut non
femel animum defponderim, deque deferendis inftitu¬
tis cogitarim, ad quod ipfum evidens etiam valetudi¬
nis periculum inyitabat, aut ut rectius dicam, compel¬
lebat. Jam me.terrebat & exemplum Joannis Frobenti,
quem videbam huic immortuum negotio, virum alio¬
qui quum firmo corpore, tum vita longifima dignum.
Verum, quod prima fronte deterrebat a negotio, hoc
ipfum propius confideranti ftimulos addebat. Non e¬
nim oportet bonorum virorum amicitiam vite fpacio
terminari, præfertim quum hujus diffcillimi negotii
moles in filiosillius Heronymam & Joan, Erafminm reli¬
ERASMI 1252
quofque liberos eflet devoluta , quibus hoc minus o¬
quicquid crat erga Frobeninm affectus, in hos tranftu¬
li. Itaque obfirmato animo, fic ut Operi tam facro fa~
tius ducerem animam impendere , quam femel fufce¬
ptum non abfolvere , tædium omne devici: quoque
fum altius ingreflus, hoc labor afluetudine faétus eft
levior, ipfo, ut opinor, A4gwffino ceeptisnoftris pro¬
[pera favoris aura coelitus adfpirante , donec tandem
procul aperiret fefe portus, in quem propitii Numinis
auxilio delati, lætum celeuma nunc canimus. In di¬
gerendis porro voluminibus hunc ordinem fequutifu¬
mus: à
In primum volumen contulimus ea, ex quibus tota
Axguftini vita, mores, ingenium, & affeétus perfpi¬
ciuntur: quod hoc paéto futurum arbitrarer, ut&re¬
ius intelligerentur, & avidius legerentur. Amor e¬
nim Doétoris & atrentum reddit & lubentem difcipu¬
lum. Adjecimus ejuſdem Progymnaſmata , quibus vel
infans adhuc in Gbriffo, vel novus tyro feliciflime prac¬
lufit ad egregia facinora.
Secundum volumen dedimus Epiftolis, partim quod
in his quoque permulta funt , quæ fcripfit juvenis, par¬
tim quod ex his maxime deprehenditur, fi quid in il¬
lius natura fuit peculiare.
Tertium & Quartum dedimus his lucubrationibus,
quas ad docendum paravit.
Quintum habet Civitatem Dei, quod hoc Opus fi¬
mul & docens & confutans errores maxime Pagano¬
rum, utrinque mixtum- eflet. In hac portione nihileft
noftree induftriæ, quod hanc provinciam , hortatu meos
fibi proprie fumfiflet vir apprime do&tus Joannes Ledo¬
vicus Vives,
In Sextum & Septimum diftribuimus pugnas adver¬
{us diverfas heerefes.
In OGavum & Nonum colleéti ſunt Tractatus, fic
cnim appellat Auguftinus Scripturarum enartrationes a¬
pud populum habitas, nifi quodin Nonum farraginem
quandam adjecimus libellorum, quos viri nefcio qui
{pirituales in hoc paraffe videntur, ut affectum {uum
ad rerum cceleftium amorem inflammarent.
Decimum volumen compleétitur Homilias variis ar¬
gumentis, in quibus permulta funt aliena, quemad¬
modum & in Nono. In fingulis ne nullus effet ordo,
vel facrorum voluminum quzinterpretatur, ordinem,
vel hærefeon origines fequuti fumus. Iple Augufti¬
nes in libris Retrattationem maluit ætatis fue, & in
Chrifttanifimo progreffuum ordinem fequi, recenfens
quæ {cripfit catechumenus, qua facro lavacro renatusy
que presbyter, que Epifcopus. Nifi quod Epiftolis
& Traétatibus {uum locum deftinaffe videtur, quam
hujus cure partem non ablolyit, ut ex ipfius aliquot
{criptis apparet. Siquidem hoc moliebatur jam extre¬
ma ſeneca, veluti pralagiens extremum imminere diem,
tantoque ftudiofiusagens, ut quoniam vocis officio diu¬
tius ecclefize prodefle non poterat,, in libris illi {upereflet,
quatenus licebat , &c emendatus & integer. Quod prope¬
modum affequutus eft : vix enim ex alterius monumentis
minus intercidit, à depravatoribus nihil omnium potuit
unquam effe tutum. Noftram operam hic non exag¬
gerabimus, conferat cui vacat, &agnofcet. Nec tamen
aufim polliceri nihil refediffe quod egeat emendato¬
re. Alicubi nos deftituerant vetufti codices, aliquan¬
do in Opere tam prolixo fomnus obrepfit, quem Flac¬
cus putat effe condonandum humane nature. Jam fi
quid operarum incuria commiflum eft , à nobis præ¬
ftari non potuit, qui cum officina nihil habemus ĉom¬
mercii. Tantum illos admonere poflumus qui prefunt
officine, quod quidem à nobis factum eft fedulo.
Quicquid noftra mediocritas potuit , bona fide præ¬
ſtitit. Supereſt , ampliffime Praful, ut tantus Eccle¬
fi Doétor, tui nominis aufpiciis tuoque favore com¬
mendatus , prodeat in manus hominum , hoc avidius
ab omnibus rapiendus , quo magis erit perfpicuum ,
4Auguftinum inter omnes unice femper placuiffe tibi,
viro