OCR Output

LXXVII

Vocabulorum et Phrasium octo linguarum. Lipsiae, 1606. F°. Eene oudere uitgaaf dan de door mij. ge¬
bruikte, zou in 1592 te Frankfurt verschenen ziju, volgens den Antiquar. Katalog der Beck’schen
Buchhandlung in Nördlingen n°. LXXVII (1865) p. 49.

71. H. L. Spieghels Byspraax Almanak. Dueghd Verhuecht. (In fine:)
Tot Amstelredam Ghedruckt By Ian Theunissen, Boeckvercooper. (Sine
anno) 12°. (pp. 76 n. n.)

(HARREBOMEE, n. 11.)

Dit zeer kleine boekje, dat onder de Nederlandsche spreekwoorden-verzamelingen wel de minst lijvige
is, moet wegens zijnen rijken inhoud voor een der grootste gerekend worden: immers op 55 duodecimo¬
bladzijden vindt men hier omstreeks 1200 spreekwoorden. Dien schat van spreekwoorden verzamelde
Hendr. Laurensz. Spieghel en plaatste deze — soms twee, drie of meer naast iederen datum van het
jaar — in eenen door hem uitgegevenen Almanak, welken hij Byspraax Almanak genoemd heeft, d. i.
Spreekwoorden- Almanak; want By-spraecke beteekent hetzelfde als Spreekwoord en wordt bij Kiliaen
p. 66. verklaard door Proverbium.

Uit welke bronnen Spieghel die spreekwoorden te zamen gebracht heeft, staat niet vermeld; doch dat
hij o. a. ook de Proverbia Communia (n. 23.) gebruikt heeft, daarvoor strekken de meer dan 200 daaruit
overgenomene spreekwoorden ten bewijze. Niet zoozeer echter bestond de moeite, die Spieghel aan dit
werkje besteed heeft, in het verzamelen, maar veel meer in het rangschikken van die massa; waarover hij
zich aldus verklaart :

„De stof-verdeling van deze Almanak, heb ik eerst ten ruyghsten in twalef delen, ende die te
zamen in 365 hooftstukken bevat. De eerste maant bevangt de zellefs kennis en diens anhang. De
2e gheleerdheid. De 3e berading ende opmerking. De 4e het weldoen. De 5e spreken en zwijghen.
De 6e ghedult ende ghevoeghzaamheyt. De 7e ghelijkheid ende ghezellicheid. De 8e Landzorgh. De
9e Huyszorgh. De 10e rijkdom ende armoe. De lle Avontuur ende ghevallicheid. De 12e God
ende natuur.”

“Deze 12 Hoofdwoorden bevanghen wel enighsins de stoffe int gros, maar elke dagh heeft ghe¬
noeghzaam zijn eyghen byzondere stof. Welke stof der hoofd by-spraken (te weten de eerste van
elke dagh) ik ghepooght hebbe an elkander te knopen. Zulx dat de zin van voren tot afteren ket¬
tings-wijs an een hangt, zo veel my doenlik is gheweest, niet zonder grote moeyte. Hoe dat te werk
gheghaan is, wil ik hier met de eerste 10 of 20 daghen opt kortst an roeren” enz.

De meeste spreekwoorden, die Spieghel opgenomen heeft, hebben eene zedekundige strekking, welke hij
bij wijze van dagteksten, over het geheele jaar verdeeld heeft met bedoeling: »Op dat diet lust alle daaghs
iet waardighs hebben mach, zijn leer-ghericheid heilzamelijk te oeffenen.”

Ofschoon het jaar, waarin dit boekje voor het eerst verschenen is, wel niet opzettelijk vermeld wordt,
is het evenwel tamelijk zeker, dat het kort vóór, of wel in 1606 zal zijn uitgekomen; immers heeft de
schrijver aan het einde van December deze inlichting geplaatst :

Ionstighe Lezer.
Op dat dees u een evvighe Almanak verstrekke, zo ist nodigh te weten, alle Iaar de zondaghsletter.
Die is tjaar

1606. A. — 1607. G. — 1608. F. E. — 1609. D. — 1610. C. — 1611. B. — 1612. A. G. enz.

In deze inlichting zal het eerstgenoemde jaar wel dat geweest zijn, wat bij de uitgaaf of loopende was
of weldra zou aanvangen. Zoo min toch reden bestond om hier nog van een reeds verloopen jaar te
spreken, even zoo onwaarschijnlijk is het dat de schrijver verkozen heeft dat de verklaring, die hij gaf,
pas beginnen zou met een jaar dat verder dan het eerstvolgende in de toekomst verwijderd lag.

Deze »Evyighe zedevorms Almanak” zoo als Spieghel zijn geschrift noemt, is door Gruterus, nadat
de spreekwoorden in alphabetische orde verplaatst waren, in de Appendix tot het eerste deel van zijn
Florilegium Ethico-politicum (Francof. 1610) p. 91—125. herdrukt onder den titel van Proverbia Belgica,
Jere omnia transcripta e Kalendario perpetuo Henr. Laurentii Spiegelii V. C. Volgens de telling van