Page 53 [53]
XLIII
eeuwsche geschriften, heeft toch verreweg voor het grootste gedeelte slechts zulke spreekwoorden behan¬
deld, die hem uit den mond des volks opgevangen voor den geest zweefden; en wanneer hij soms hier
en daar een Latijnsche spreuk òf in zijne verklaringen ingevlochten heeft df in margine daarbij gezet,
dan kan men die voor ’t grootste gedeelte, zoo niet alle, bij- Erasmus terugvinden.
Of Agricola ook kennis gehad heeft aan de Proverbia Communia, laat zich niet met zekerheid zeggen,
omdat dit boekje nergens door hem genoemd wordt. Intusschen schijnt dit toch met grond te mogen
vermoed worden uithoofde van de in het oog loopende overeenstemming in de redactie van onderschei¬
dene spreekwoorden in die beide verzamelingen. Die overeenstemming is reeds door Latendorf, Agri¬
cola’s Sprichwörter, ihr hochdeutscher Ursprung und ihr Einflusz auf die deutschen und niederländischen
Sammler, p. 126 sq. in de volgende 19 spreekwoorden aangewezen: Agr. 22 — P. C. 494; 25 = 623;
39 == 20: 39 = 462; 61 — 337: 157 — 368; 180 == 165; 205 = 186; 207 == 232/010 == 00
236 = 104; 249 = 553; 264 — 778; 342 — 6926; 388 — 499: 514 — 77; 636 = 129; 651 = 129;
660 — 360; waarbij nog deze zouden kunnen gevoegd worden: 16 = 317; 38 = 469; 113 = 270;
211 = 195; 246 = 729; 269 — 388; 363 = 425; 630 — 219 en wellicht meer andere.
Het voorbeeld docr Agricola gegeven om zich met Spreekwoorden bezig te houden, heeft velen onder
zijne landgenooten opgewekt om eenen dergelijken arbeid te ondernemen; waaronder vooral Seb. Franck
behoort, aan wien te recht de tweede plaats na Agricola, op dit gebied wordt toegekend.
Dat de schriften van deze twee corypheën de bron geweest zijn, waaruit onderscheidene latere ver
melaars van spreekwoorden geput hebben, en zelfs op eene vrij onbeschaamde wijze, dat is, zonder die
bronnen te noemen, is het onderwerp van een zeer belangrijk opstel van C. Schulze, Joh. Agricola
und Seb. Franck und ikre Plagiatoren in: Herrig's Archiv für das Studium der neueren Sprachen
(XVII. Jhrg. 1862.) 32 B. p. 153—160. Daar heeft Schulze achtereenvolgend met de cijfers aangewezen,
vooreerst dat van de 750 spreekwoorden van Agricola, 382 overgenomen zijn in de zoogenoemde Ege¬
nolffsche Verzameling, waarover wij later (n. 55.) moeten spreken; ten anderen, dat Agricola een van de
drie bronnen geweest is, waaruit een onbekende schrijver eene Alphabetische Sammlung von Sprichwörtern,
Sprüchen etc. fol. o. t. vom jahre 1577 vervaardigd heeft, waarvan Hoffmann von Fallersleben spreekt
in zijne Spenden zur deutschen Literaturgeschichte, I. 149; ten derde, dat hetgeen in de Egenolfische
Verzameling uit Agricola jovergenomen was, daaruit is overgebracht in de Sprichwörtersammlung von
Schottel , welke in diens Ausführlicher Arbeit v. d. teutschen Haubtsprache. (Braunschw. 1663) p. 1112-—1146
gevonden wordt. Als laatsten plagiator van Agricola heeft Schulze gewezen op Æucharius Eyering, wiens
Proverbiorum Copia, in drie deelen te Eisleben verschenen in 1601—1603, bij zijne landgenooten vrij hoog
en staat. Zie Gervinus, Geschichte der poetischen Nationallit. B. III. p. 65. Daarover
aangescl
schrijft Schulze: Fine sorgfältige vergleichung der Proverbiorum Copia mit Agricola’s 750 Sprichwörtern
hat mich vollkommen überzeugt, das die erstere nichts mehr und nichts weniger als eine meistens wörtlich
treue übertragung (etwa copie statt copia) aus der prosa des letzteren ist, so dass ich sie fast den
gereimten Agricola nennen und Gervinus’ urtheil iiber Eyering eher dem Agricola vindiciren möchte.
Doch de invloed van Agricola’s geschrift heeft zich niet slechts bij Duitschland bepaald. Onder de
Nederlande Spreekwoorden-verzamelingen bekleedt eene voorname plaats, die welke door eenen anoniemen
schrijver in 1550 te Campen is uitgegeven. In dat boekje (n. 53.) staat zeer veel, dat woordelijk uit Agricola
is overgenomen, zonder dat diens naam daarin vermeld wordt: hetgeen met honderde voorbeelden door
Latendorf is aangewezen in zijn opstel Agricola und sein Einflusz auf die Sammlungen der Nieder¬
länder, hetwelk een gedeelte uitmaakt van zijn bovengenoemd geschrift, p. 88—145.
In de Spreekwoorden, die Agricola verzameld en met verklaringen van zeer ongelijken omvang toegerust
heeft, is over ’t algemeen geenerlei orde zichtbaar. Met enkele uitzonderingen staan zij, even als de Adagia
van Erasmus, buiten eenig onderling verband, en schijnen. achtereenvolgend te zijn opgeschreven, zoo als
zij den schrijver voor den geest kwamen. In het Florilegium Ethico-Politicum van Gruterus (Francof.
1610.) zija zij, doch met weglating van de verklaringen, en vereenigd met eenige spreekwoorden van
Franck, onder den titel van Proverbia Germanica, maxima parte desumpta a Joh. Agricola ac Seb.
Francio, in alphabetische orde gerangschikt, opgenomen als appendix tot het le deel p. 1—89. Bij het
citeeren van Agricola’s spreekwoorden heb ik, telkens waar dit mogelijk was, naar @ruter verwezen.