Page 73 [73]
OCR
109 lum Regem imitentur, cui cum daretur optio, quicquid vellet ab co qui nihil non præftare poterat , nihil aliud optavit quam fapientiam , & cam fapientiam, qua populum fibi commiflum recte gubernarct.: Atque idem quæfo quid aliud inculcat fuo filio, quam amorem ac ftudium fapientiæ ? Eodem fpeétat, quod AAgyptu fimulachrum Principis ita repræfentabant , ut oculum pingerent, cum fceptro. imirum quod oculus in corpore, id verus Princeps in republica. Quod fol in coelo, id Princeps in populo. Sol oculus mundi, Princeps oculus multitudinis. Quod animus in homine, id Princeps in civitate. Animus fapit, corpus obtemperat. Et imperat quidem animus corpori, fed corporis bono: nec fibi gerit regnum veluti tyrannus, fed ei cui prefidet. Denique Dei moderantis univerfa, falutaris Princeps vivam imaginem refert. Atque eo magnificentior eft Princeps, quo propius ad archetypi fui formam acceffit. Deus nihil non perfpicit, nihil non fentit, nulls corrumpitur affectibus. Ita potentiffimus eft, ut idem fit optimus. Omnibus bene facit, etiam indignis. Non punit nifi raro, idque coactus. Nobis adminiftrat hunc mundum, non fibi. Hoc illi præmii loco cft , fi profuit : contra qui peftilens eft Princeps, is cacodæmonis fimulachrum, ac vicem reddere videtur. Aut non fapit, aut fi fapit, in publicam perniciem fapit. Quod habet potentiæ, in reipublice peftem abutitur. Et cum plurimum noceat omnibus, plus tamen vult nocere quam poffit. Nihil et bono Rege preeclarius, mihil melius, nihil Deo propius: rurfum nihil malo Principe fædius, nihil pejus, nihil cacodæmoni fimilius. Numen quoddam eft Princeps falutatis. At nulla belua nocentior tyranno. Tyrannus eft autem, quifquis fibi gerit imperium , quocumque nomine pingatur aut fculpatur. Non eft noſtrum de fummis proceribus veluti pronunciare, fed tamen cogimur, non fine fufpiriis , hanc quam dixi fapientiam, in Chriftianis Principibus defiderare. Alioqui, unde tot rerum novationes, tot toties 1Cta & refcifla foedera, tam crebri tumultus, tot ftrages, tot pugnæ, tot mine, tot diffidia, nifi à ftultitia proficifcuntur? Et haud fcio, an nonnulla hujus mali pars nobis ipfis dit imputanda. Clayum navis non committimus nifi-ejus tei perito , quod quatuor vectorum , aut paucarum mercium fit periculum : & rempublicam, in qua tot hominum millia periclitantur , cuivis committimus. Ut auriga fiat aliquis, difcit artem, exercet, meditatur: at ut Princeps fit aliquis, fatis efe putamus natum efe *, Atqui rećte gerere principatum , ut eft munus omnium longe pulcherrimum, 1ta eft omnium etiam multo difficillimum. Deligis, cui navim committas : non deligis, cui tot urbes, tot hominum capita credas ? Sed efto , receptius GIA quam ut convelli poſit. Nafcuntur Principes, & cuicunque fors fayerit, five probus fit ille, five improbus, five ftultus, five fapiens, five fanus , five motx mentis, modo figuram habcat hominis, c1 fumma rerum credenda eft. Hujus arbitrio mundus bellis & cædibus mifcebitur, facra ac prophana omnia perturbabuntur. Sed ca res fi minus mutari poteft, proximum tamen erat, diligenti inftitutione fuccurrere: & fi non licet idoncum imperio deligere, enitendum eft, ut idoncum imperio faciamus cum, quemcunque fortuna nobis dedit. Videmus qua follicitudine , qua cura, qua vigilantia, paterfamilias educat pucrum , unius fundi dominum futurum. Quanto igitur majori cura inftituendus eft is, qui vel magno omnium bono futurus fit bonus, aut magno omnium exitio malus, & de cujus unius nutu falus aut pernicies pendebit orbis? Quibus decretis, quibus philofophiæ praceptis, hoc peétus erit premunmendum : non folum adverfus tantas rerum 1 Utinam hæc legerent Reges! Non tam facile exiftimarent fe nafci dominos hominum, ut nafcuntur domini canum venaticorum, nec magis interefle populi cui pareat, quam canum, à quo alantur; ac proinde non effe cur populi unquam de falute fua quidquam deliberent aut decernant, quod fit fejunctum à dominorum utilitate. A O E 110 tempeftates, qua folent in civitatibus exoriri, verum ctiam adverfus fortunæ indulgentiam, quam arrogantia & ftultitia fere folet comitari : adverfus delicias, quibus yel optima natura corrumpi poffit: multo maxime vero adverfus adulatorum peftiferas aflentationes, & illud venenatifimum euge, quod illi tum po= tiflimum occinunt, cum Princeps infanit maxime. Hic mihi jam tum infantulo adhibendus erat artifex quit piam egregius. Non enim rećte fingitur Princeps , nif cum fe nondum intelligit cffe Principem. Statim, inquam’, adfcifcendus formator, in quo deligen+ do conyeniet & hoc effe diligentiores » quod Principem deligere non licet, inftituere licet. Hic mihi in pectufculum adhuc vacuum ac fequax inftillet opiniones Principe dignas: muniat optimis de honefto decretis : oftendat difcrimen veri Principis ac tyranni: fubjiciat oculis, quam Deo propinqua res eft falutaris Rex, quam tetra belua, quamque abominanda tyrannus. Admoneat cum, qui fibi gerit imperium, non Reipublice , predonem efle, non Principem: nihil interefle inter piratas & Principes piratarum animo praeditos , nifi quod hi, quo funt potentiores , hoc majorem adferunt perniciem rebus humanis. Inculcet, quam multis hominum millibus, imo quam unibonum præftiterit virum. Doceat, apud Chriftianos homines imperium nihil aliud effe, quam Reip. adminiftrationem , non dominium. Imperium quidem appellari , fed meminerit fe imperaturum, & liberis, | & Chriftianis, hoc eft, bis liberis. “Ad hoc ut Princeps fit aliquis, non fatis efle natum. fuidle, non fatis effe vetuftas imagines, non fceptrum, non diadema. Animus fapientia præcellens, animus pro publica incolumitate femper folicitus , & nihil {pectans , niſi commune bonum, Principem facit.. Premoneat, ne fefe vel applaufbus ftultæ plebeculæ, vel adulatorum laudibus metiatur. Ne quid agat impulfu odii, amoris, ire, aut ullius affectus bob In creandis magiftratibus , in condendis legibus, in cæteris muniis, unicum tantum fpeétet fcopum , nempe honcftum, & publicam utilitatem. Non fatis efle, fi ipfe nemini faciat injuriam , officialium quoque fuorum integritatem præftandam cfe Principi. Non effe fitam in hoc Principis laudem, fi ditionis terminos proferat; fi finitimos fubmovcat armis : verum fi quam forte nactus “eft ditionem , juftitia, frugalitate, cæterifque pacis artibus efficiat florentiorem. Doceat, ut adbe. nemerendum de bonis fit propenfiflimus , ad ignofcendum facilis , ad puniendum non aliter accedat quam amicus medicus, membrum deploratum amputaturus, aut inufturus: ut omnia ftudiofe vitet, unde perfpiciat reipublice magnum malum fore. Super omnia vero bellum modis omnibus declinet, quod aliis è rebus, alia atque alia mala nafcuntur : at bellum univerfum malorum agmen femel effundit.. Hæc atque hujufmodi decreta, funt animo pucrili, fapientum a, pophthegmatis & laudatorum Principum exemplis infigenda. At nunc videmus-vix ullos homines educari vel corruptius vel indiligentius, iis, quos tanti refert omnium quam optime inftitutos fuiſſe. Infans hic orbi imperaturus , ftultiffimis mulierculis committitur, quæ adco nihil inftillant in animum illius Principe dignum, ut ctiam fi quid recte moneat præceptor, aut fi fuapte fponte videatur ad manfuetudinem propen= fior, dehortentur: & Principem, hoc cft, tyrannum agere doceant. Denique nemo non blanditur, nemo non affentatur. Applaudunt proceres , obfecundant miniftri, adulatur & præceptor : non hoc agens ut patriæ falutarem reddat Principem, fed ut fibi magnificam paret fortunam. Adulatur & Theologus, quem vulgo Confeflorem vocant, epifcopen aliquam aucupans. Affentatur magiftratus, aflentantur qui colludunt, qui convivunt: ut reétiflime dixerit Carneades, à Regibus nullam artem reéte difci, preter artem equitandi. Propterea quod folús equus, quoniam non fentit Principis ac plebeji difcrimen , nefcit adulari ReOe Sl;
